Autor: Dorota Kałasz
Dyrektor ZPPO w Rzeczycy Ziemiańskiej

Gdyby ktoś zapytał mieszkańców Rzeczycy Ziemiańskiej o najbardziej zasłużoną i cieszącą się ogólnym szacunkiem postać, większość wymieniłaby bez zastanawiania się dawnego kierownika tutejszej szkoły, pana Stefana Matuszyka.
Stefan Matuszyk urodził się 24.09.1907 roku w Hannie koło Chełma, a zmarł 01.07.1981 roku w Rzeczycy Ziemiańskiej.
Pochodził z licznej rodziny, w której kultywowano tradycje patriotyczne i ceniono wykształcenie ( wszyscy Jego bracia ukończyli przynajmniej szkołę średnią). Sam Stefan ukończył w Krakowie Kolegium Nauczycielskie ze specjalnością przyrodniczo --geograficzną.
Pierwszą pracę podjął w Chełmie, w szkole podstawowej, tzw. ?ćwiczeniówce" przy tamtejszym liceum pedagogicznym. Następnie pracował w Świeciechowie nad Wisłą i w sąsiadującym z Rzeczycą Łychowie ( do wybuchu II wojny światowej). Pracę w Rzeczycy Ziemiańskiej rozpoczął wraz z żoną Michaliną w 1946 roku. Byli małżeństwem bezdzietnym. Cały swój czas poświęcali przede wszystkim nauczaniu i wychowaniu dzieci i młodzieży. Pan Matuszyk od razu objął stanowisko kierownika szkoły, ucząc przy tym głównie biologii, geografii, fizyki chemii, rysunków i prac ręcznych.
Na uwagę zasługuje wojenna przeszłość Stefana Matuszyka, który był porucznikiem LWP uczestniczącym w walkach o niepodległość Polski. W dniach od 30 kwietnia do 3 maja 1945 r. jako żołnierz Pierwszej Samodzielnej Brygady Moździerzowej przydzielonej do Pierwszej Armii LWP zdobywał Berlin. Następnie w dniach 8 - 9 maja 1945r. dotarł nad Łabę i świętował tu dzień, " który uratował Słowian od zagłady"( cytat z kroniki szkoły).Często przy okazji różnych świąt narodowych wspominał ten etap swojego życia, a był z niego szczególnie dumny. Wojsko pozostawiło trwały ślad w postawie pana Matuszyka. Jak przystało na oficera bardzo cenił porządek, dyscyplinę i punktualność. Wpajał je zarówno uczniom, jak i wymagał od nauczycieli. Był patriotą, bo odczuł na własnej osobie, ile wysiłku i ofiar kosztowała wolność kraju.
Pamiątkowe mundury ( galowy i drelichowy ) porucznika rezerwy 8 pp. z Lublina - Stefana Matuszyka - znajdują się w Izbie Pamięci w Olbięcinie, założonej przez tamtejszego nauczyciela, pana Janusza Kuryłło.
Jako kierownik szkoły przystąpił do pracy z wielkim zapałem i entuzjazmem, którego było potrzeba szczególnie w związku z budową nowego budynku szkolnego. W tym miejscu należałoby krótko przedstawić historię rzeczyckiej szkoły, by docenić w pełni osiągnięcia jej nowego gospodarza. Otóż tzw. stara szkoła do 1924 r. mieściła się w dawnej karczmie w centrum wsi, potem jej bazę lokalową stanowiły liczne prywatne kwatery min. u pana Dudka, Jocka, Wysockiego, Gładkowskiego i Liska. W tym czasie liczba uczniów wahała się od 200 do 360. W roku 1935,ówczesny kierownik szkoły, pan Zygmunt Kozłowski, podjął wraz z mieszkańcami Rzeczycy decyzję o budowie lokalu zapewniającego właściwe warunki nauczania. Zrąb nowego budynku powstał w 1938 roku, dalsze prace przerwała wojna. Po wyzwoleniu wykończono prowizorycznie dwie sale lekcyjne i na tym roboty się zatrzymały.
Taki stan rzeczy zastał pan Matuszyk. Katastrofalne położenie, w jakim znaleźli się uczniowie i nauczyciele, wymagało zdecydowanych poczynań. W nowych izbach można było pracować tylko latem, a chodzenie po domach z dziećmi było ewidentną stratą czasu i nie zapewniało odpowiedniego poziomu pracy. Z inicjatywy kierownika wybrano nowy Komitet Budowy Szkoły z panem Wojciechem Niemcem jako prezesem i przystąpiono do zbierania składki od obywateli po 50 złotych z ha. Dzięki staraniom kierownika pozyskano także wsparcie Kuratorium Oświaty i Wojewódzkiego Oddziału Odbudowy w Lublinie oraz miejscowego wójta pana Władysława Zarzecznego.
Już z końcem wakacji wszelkie prace zostały zakończone i rok szkolny 1946/1947 rozpoczęto w nowym lokalu (był to budynek drewniany, z piecami, kryty blachą).W trosce o kadrę pedagogiczną wygospodarowano w nim mieszkanie dla państwa Matuszyków, przez co szkoła zyskała odpowiedzialnych gospodarzy. W tym samym roku budynek szkolny jako jeden z pierwszych we wsi zelektryfikowano, rozpoczęto też akcję zalesiania nieużytków wokół szkoły. Prace tę wykonywały dzieci z klas starszych pod nadzorem nauczycieli i przy pomocy rodziców. Stefan Matuszyk nawiązał współpracę z gajowym z Rzeczycy Księżej, panem Kasicą, który zaopatrzył szkołę w sadzonki drzewek. Wokół nowego budynku i wzdłuż drogi wiodącej do Potoka wysadzono około 25000 sosenek, 5000 dębów, 1000 brzózek. W kolejnych latach ubytki systematycznie uzupełniano, co było oczywiście zasługą kierownika.
Dzięki temu Rzeczyca może poszczycić się dzisiaj laskiem szkolnym, który stanowi piękną, zieloną wyspę w centralnej części wsi. W tym też czasie posadzono wiele drzew owocowych, głównie jabłoni i śliw, tworzących obecnie dorodny szkolny sad. Pan Matuszyk był miłośnikiem przyrody. Jako nauczyciel biologii i geografii chętnie prowadził lekcje w terenie.
Założył szkolny ogródek, promując wśród młodzieży i miejscowej ludności mało wtedy znane gatunki roślin, szczególnie kukurydzę, soczewicę, soję, lucernę, lnicę. Uczniowie z zapałem pracowali przy tych uprawach. Zdobywali wiedzę i uczyli się pracowitości i odpowiedzialności.W zakresie działalności pedagogicznej troszczył się o utrzymywanie wysokiego poziomu nauczania. Zabiegał, aby organizowano wycieczki szkolne poszerzające wiedzę dzieci.
Uczniowie podczas Jego nadzorowania szkole bardzo często wyjeżdżali do Lublina, Warszawy, byli w Gdyni, Gdańsku, Krakowie. Do szkoły systematycznie zapraszano kino, którego seanse stanowiły atrakcję nie tylko dla uczniów, ale i dla pozostałych mieszkańców wsi.
Praca z młodzieżą odzwierciedlała się także przy nadzorowaniu działalności sklepiku i samorządu szkolnego. Wraz z gronem pedagogicznym uczestniczył w latach powojennych w pracach nad likwidacją analfabetyzmu i zaległości edukacyjnych i wychowawczych młodych mieszkańców wsi. Od początku kadencji pana Matuszyka szkoła działała prężnie i stanowiła dla środowiska istotne ogniwo w rozwoju życia kulturalnego. Rodzice uczestniczyli bowiem we wszystkich wydarzeniach tego typu na terenie szkoły. Przychodzili na przedstawienia organizowane z okazji choinki noworocznej, towarzyszyli dzieciom w występach podczas akademii szkolnych lub w czasie spotkań z żołnierzami.
Starał się, aby szkoła była nowoczesna. Na początku lat pięćdziesiątych doprowadził do jej zradiofonizowania, a w roku 1957 założył telefon, tutaj też pojawił się jeden z pierwszych we wsi telewizorów. Ludność chętnie skupiała się w nowej szkole na zebraniach. Przy czynnym udziale kierownika szkoły po tu właśnie podejmowano decyzje w sprawie rozwoju wsi (ustalenia nt. budowy rozlewni mleka, piekarni, ośrodka zdrowia), tu odbywały się kursy rolnicze i mieściła się Szkoła Przysposobienia Rolniczego. Jako mądry społecznik połączył życie szkoły z życiem całego środowiska. W 1964 r. włączył uczniów w prace społeczne przy budowie drogi asfaltowej prowadzącej przez Rzeczycę.
W 1962 roku, w obliczu wprowadzenia systemu szkół ośmioklasowych, okazało się, że obecny budynek nie spełnia już najnowszych wymogów - jest za ciasny. Kierownik szkoły uznał, że najlepszym rozwiązaniem dla przyszłości wsi będzie budowa zupełnie nowego, nowocześniejszego budynku szkolnego. Podjął starania o zgodę na realizację tegoż zamierzenia, odwołując się do wojennych zasług wsi w walce z okupantem. Nawiązał współpracę z przedstawicielem LWP gen. Wacławem Czyżewskim, pochodzącym z sąsiedniej Zielonki. Dzięki temu budowie szkoły patronowało wojsko. Wielu interwencji wymagał projekt budynku, który nie przewidywał mieszkań dla nauczycieli. Budziło to uzasadniony sprzeciw pana Matuszyka. Brak Domu Nauczyciela , to oczywiste trudności z wykwalifikowaną kadrą. Na skutek Jego kilkakrotnych interwencji w ZNP w Warszawie i Kuratorium Oświaty w Lublinie zmieniono projekt na taki, który zakładał budowę dwumieszkaniowego Domu Nauczyciela oraz obszernej sali gimnastycznej. Był to prawdziwy sukces. Projekt ten wykonała gliwicka pracownia architektoniczna. Kamień węgielny wbudowano 9 lutego 1967 roku w obecności wielu osobistości, które pan Matuszyk zaangażował w przedsięwzięcie. Byli to: gen. Grzegorz Korczyński, gen. Wacław Czyżewski, Władysław Kozdra, Paweł Dąbek. Całej akcji patronował Marszałek Polski Marian Spychalski.
W części wydatków i prac partycypowała oczywiście miejscowa społeczność (szczególnie wyróżniał się Edward Kobylski i Józef Gałkowski). W czasie wakacji młodzież szkolna w czynie społecznym wrzuciła do wnętrza budynku 100 metrów sześciennych ziemi.
Otwarcie nowej szkoły, wybudowanej z pieniędzy przeznaczonych na Społeczny Fundusz Budowy Szkół (SFBS) oraz składek żołnierzy okręgu warszawskiego, nastąpiło 2 września 1968 roku i stało się okazją do wspólnego świętowania. Mieszkańcy Rzeczycy z panem Matuszykiem na czele spotkali się z przedstawicielami władzy, wojska, kuratorium w osobach wiceministra oświaty, dr. Edwarda Zahajkiewicza, pierwszego sekretarza KW PZPR -Władysława Kozdry, Przewodniczącego PWRN - Pawła Dąbka, Kuratora Okręgu Szkolnego w Lublinie - Władysława Salwowskiego, inspektora szkolnego w Kraśniku - Jana Wójcika.
Szkole nadano imię miejscowego bohatera - Aleksandra Szymańskiego ps. ?Ali". Portret patrona, jak również zbiór innych obrazów olejnych wręczył w darze lekarz z zawodu, a z zamiłowania artysta malarz, Józef Siejna.
Nowy budynek oprócz funkcjonalnej sali gimnastycznej został wyposażony w pracownę biologiczno-chemiczną, fizyczną, obszerną świetlicę, przestronną kuchnię, zaplecze sanitarne i gospodarcze, przede wszystkim zaś w 7 jasnych i przestronnych sal lekcyjnych.
Dzięki doskonałym warunkom lokalowym oraz wykwalifikowanej kadrze szkoła w Rzeczycy stała się w latach 1970-1972 tzw. "szkołą bazową", przodującą na terenie gminy we wprowadzaniu innowacji pedagogicznych polegających na wykorzystaniu w nauczaniu metody problemowej.
W 1972 z inicjatywy Stefana Matuszyka i Stanisława Rząda powstała w pomieszczeniach starej szkoły Izba Pamięci poświęcona przedwojennej i wojennej historii Rzeczycy Ziemiańskiej. Cieszyła się ona zainteresowaniem młodzieży z najbliższej okolicy i z całego powiatu.

W 1974 roku dyrektor szkoły został wyróżniony zaproszeniem na ogólnopolską konferencję zorganizowaną przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania dla wszystkich zasłużonych w walce z hitleryzmem i kultywujących pamięć tamtych dni. Uhonorowano Go odznaką " Opiekun miejsc pamięci". Ministerstwo odznaczyło także szkołę medalem z okazji 200-ej rocznicy utworzenia KEN oraz złożyło na ręce dyrektora pamiątkowy album ?Polegli na polu chwały 1939-1945".
Jako dyrektor szkoły Stefan Matuszyk zapracował także na dwie wcześniejsze nagrody ministerialne: w 1948 roku, za zalesienie nieużytków przy starej szkole i drugą od Ministra Obrony Narodowej Marszałka Spychalskiego za właściwą pracę szkoły.
Na emeryturę odszedł w 1974 roku, po 45-ciu latach intensywnej i zaangażowanej pracy pedagogicznej.
Wszyscy, którzy wspominają Stefana Matuszyka, zarówno uczniowie, jak i nauczyciele, podkreślają, że był człowiekiem, który wzbudzał respekt i szacunek, i to nie tylko podwładnych, ale także władz i instytucji. W powojennej rzeczywistości nie obawiał się na przykład zdecydowanie interweniować w przypadku trudności w remontowaniu szkoły. Odważnie i stanowczo rozmawiał z przedstawicielami nadzoru pedagogicznego. Był osobą mającą własne zdanie i potrafił go bronić.
Jako kierownik, a potem dyrektor słynął ze stawiania wysokich wymagań swoim nauczycielom, ale także z tego, że potrafił być opiekuńczy i życzliwy. Inspirował ich do rzetelnej i twórczej pracy. Wprowadził do zawodu wielu młodych ludzi, którzy pod jego bacznym spojrzeniem stali się doskonałymi wychowawcami. Posiadał niezwykłą umiejętność dostrzegania w człowieku talentów umożliwiających mu pełniejszy rozwój. Pomagał uwierzyć w siebie wielu początkującym nauczycielom ( chociaż nie zawsze bywał łagodny). Wyznawał zasadę, że chwalić należy przy wszystkich, a ganić w cztery oczy. Za to szczególnie cenili Go współpracownicy. Szkoła była najważniejsza w Jego życiu i oczekiwał takiej postawy także od swoich nauczycieli. Mawiał do nich : "Pilnujcie tego, z czego chleb jecie."
Odznaczał się umysłem ścisłym, był doskonałym mówcą. Nigdy nie podnosił głosu, a zawsze słuchano Go z uwagą. Wychowywał dzieci i młodzież poprzez pracę i szacunek do tradycji, mobilizował do działania na rzecz środowiska. Ceniony przez wychowanków za konsekwencję, sprawiedliwość, umiejętność dyscyplinowania. Uczył prawości i pracowitości, gospodarności i oszczędności, ogromną uwagę przywiązywał do poszanowania cudzej pracy i własności oraz ochrony środowiska naturalnego. Nie lubił, gdy ktoś niszczy bezmyślnie drzewa, zieleń.
Chociaż był powojennym osadnikiem, wrósł w historię tej wsi, do tej pory można tu spotkać się z powiedzeniem: "Za Matuszyka ............... ." W pamięci wszystkich pozostaje wielką indywidualnością, nauczycielem z "prawdziwego zdarzenia", budowniczym miejscowych szkół, człowiekiem obdarzonym dużą charyzmą.