Materiał opracowany i udostępniony przez Pana Henryka Flisa

Prezentowane opracowanie jest propozycją wycieczki rowerowej po najbliższej okolicy. Może stać się inspiracją dla nauczycieli w poszukiwaniu własnych rozwiązań w tym zakresie. Ścieżka została przygotowana z myślą o uczniach gimnazjum i szkoły podstawowej. Może też być pomocna przy projektowaniu wycieczek dla dzieci przedszkolnych, młodzieży licealnej i osób dorosłych. Daje możliwość wielostronnego wykorzystania zwiedzanego terenu. Ma charakter interdyscyplinarny, ale obejmuje przede wszystkim tematykę przyrodniczą i historyczną. Przebieg trasy zaplanowano tak, by ukazać walory przyrodnicze zwiedzanego te-renu: rzeźbę, różnorodność ekosystemów, chronione i rzadkie gatunki roślin oraz zwierząt, ciekawe obiekty przyrodnicze, architektoniczne i historyczne. Daje możliwość wskazania przykładów wpływu działalności człowieka na strukturę i funkcjonowanie otoczenia. Ważnym elementem jest możliwość poznania faktów historycznych, świadczących o bogatej i burzliwej historii naszych przodków. Rozmaitość form przyrody nieożywionej oraz bo-gactwo biologiczne zapewniają atrakcyjność trasy, uaktywniają czynnik emocjonalny, znacząco wpływający na kształtowanie postaw proekologicznych. Poznanie miejsc i faktów historycznych rozwija poczucie tożsamości narodowej i patriotyzmu.
W program wycieczki można wpleść różnorodne zadania o charakterze badawczym i obserwacyjnym. Proponowane przykłady zadań to:
- badanie jakości wody w rzekach, stawach, źródłach,
- oznaczanie gatunków roślin i zwierząt,
- obserwacja piętrowej budowy lasu,
- wyznaczanie stron świata,
- posługiwanie się planem, mapą topograficzną lub turystyczną,
- wyróżnianie elementów dolin rzecznych,
- mierzenie prędkości przepływu wody w rzece,
- obserwacje fenologiczne,
- zbieranie okazów zielnikowych, próbek skał i minerałów,
- obserwacja, pomiar i zapis stanów pogody,
- badanie jakości powietrza za pomocą skali porostowej,
- obserwacja i opis warunków życia w różnych ekosystemach (bagna, rzeka, las, pole),
- szkicowanie krajobrazu, obiektów przyrodniczych i architektonicznych,
- obserwacja i analiza porównawcza źródeł cieków wodnych i koryt rzek,
- obserwacja zachowań bocianów i ich gniazd,
- pomiar wysokości, grubości i określanie stanu zdrowia okazałych drzew,
- badanie budowy geologicznej ? analiza odkrywek i odsłonięć geologicznych,
- obserwacja skutków działalności człowieka np.: wypalania traw, meliorowania dolin rzecznych, zanieczyszczenia środowiska, wykarczowania lasów itp.,
- wykonanie dokumentacji fotograficznej,
- wywiady z mieszkańcami,
Trasę i program wycieczki można modyfikować w zależność od wieku uczestników, warunków pogodowych, zakładanych celów i zakresu realizowanych treści

2. opanować umiejętności:
- właściwego zachowania się wobec ludzi i środowiska przyrodniczego,
- słuchania innych i analizowania zasłyszanych wypowiedzi wraz z zapiskami,
- wykonywania dokumentacji fotograficznej,
- rozpoznawania pospolitych i chronionych gatunków roślin i zwierząt,
- wnioskowania z poczynionych obserwacji i badań,
- doznawania uczucia wewnętrznego spokoju i harmonii poprzez kontakt z przyrodą,
- gromadzenia i analizowania zebranych informacji i materiałów,
- przeprowadzenia wywiadu na określony temat,
- poszukiwania możliwości rozwiązywania konkretnych problemów,
- bezpiecznego korzystania z dróg publicznych,
- współpracy i właściwego zachowania się w grupie,
- właściwego korzystania z używanego sprzętu,

3. kształtować postawy dotyczące:
- poszanowania każdego życia,
- gotowości uczestniczenia w działaniach zmierzających do ochrony środowiska,
- aktywnego reagowania na przejawy dewastacji środowiska przyrodniczego,
- doznawania przeżyć estetycznych i inspiracji twórczych w kontaktach z przyrodą,
- odczuwania potrzeby pogłębiania wiedzy, szczególnie dotyczącej najbliższej okolicy,
- traktowania przyrody jako dobra kultury ojczystej,
- szeroko rozumianego patriotyzmu,
- poczucia odpowiedzialności za siebie i innych.

A. Jazda rowerem w grupie:
1. Kierownik wycieczki musi ustalić, co uczestnicy mają zabrać ze sobą (apteczka, narzędzia do naprawy rowerów, płaszcz, kanapki, napoje, mapa).
2. Uczestnicy powinni posiadać karty rowerowe.
3. Wszystkie rowery muszą być sprawne i dobrze przygotowane do jazdy.
4. Uczestnicy wycieczki jadą jeden za drugim.
5. W kolumnie może jechać najwyżej piętnastu rowerzystów.
6. Grupę otwierają i zamykają opiekunowie prowadzący wycieczkę.
7. Należy ustalić prędkość, z jaką grupa ma jechać; równe i spokojne tempo.
8. Tempo jazdy powinno być dostosowane do najsłabszych uczestników i oni powinni jechać za prowadzącym, nigdy na końcu grupy.
9. Należy utrzymywać bezpieczną odległość od roweru jadącego z przodu. Im szyb-ciej jedziemy, tym ta odległość powinna być większa.
10. Należy unikać zbyt gwałtownego hamowania.

B. Z "Karty Turysty":
- Turystyka odradza Twe siły, pomaga każdemu, szczególnie młodzieży, poznawać swoją ojczyznę.
- Przyroda i dorobek kultury są własnością całego narodu - i Ty jesteś za nie odpowiedzialny.
- Turysta Twój przyjaciel - służ mu radą i pomocą.
- Zwiedź to, o czym czytałeś - przeczytaj o tym, co masz zwiedzić.
- Dopuść naturę do głosu - nie hałasuj.
- Zostaw miejsce pobytu w stanie, w jakim chciałbyś je zastać.
- Ogień i szkło źródłem niebezpieczeństw - uważaj.
- Alkohol wrogiem turystyki.
- Zachowaj ostrożność - Twoja lekkomyślność zagraża Tobie i innym.
- Turysta wszędzie gościem - pozostawiaj po sobie dobre wspomnienia.
- Nie bądź obojętny wobec niewłaściwego zachowania innych.
- Dobry humor pomaga turyście w każdej sytuacji - uśmiechnij się!

C. Wyposażenie:

Nauczyciel winien dobrać wyposażenie w zależności od potrzeb planowanych do realizacji zadań. Najczęściej pomocne są: taśma miernicza, linijka, scyzoryk, kompasy, busole, pojemniki na próbki gleb i skał, kwasomierz glebowy, torebki plastikowe, saperka, młotek, lupa, lornetka, karty pracy uczniów, ołówki, gumki, aparat fotograficzny, mapy, przewodniki, klucz do rozpoznawania roślin i zwierząt, notatnik, dyktafon, stoper, wskaźniki do oznaczania: pH, zawartości azotanów oraz twardości wody, krążek do oceny przezroczystości wody, skala porostowa, teczka zielnikowa.

Trasa wycieczki położona jest na Wyżynie Lubelskiej na południowo- wschodnim skraju Wzniesień Urzędowskich. Administracyjnie znajduje się w województwie lubelskim (tylko przystanki 8 i 9 w woj. podkarpackim), powiecie kraśnickim, gminie Trzydnik Duży. Obejmuje fragmenty dolin Jędrzejówki i Karasiówki z przylegającymi wierzchowinami. Rozpoczyna się w Trzydniku Dużym i wiedzie przez Wolę Trzydnicką, Węglinek, Węglin, Zdziechowice, Łychów Gościeradowski i Szlachecki, Zielonkę do Woli Trzydnickiej i kończy się w Trzydniku Dużym.

V Opis trasy
Przystanek 1. Publiczne Gimnazjum.

Współczesny Trzydnik różnie był nazywany w przeszłości (Crzeznyk - 1382; Trzesnnik - 1409; Trzennik - 1412; Trzenik - 1414; Czrzennik - 1418; Trzenek - 1430; Trzinnik - 1531).
Jan Długosz - słynny kronikarz piszący swoje dzieła w drugiej połowie XV wieku nazywa go Trzennykiem, a w XIX wieku nazywano go Trzcinnikiem. Istnieją dwie wersje tłumaczące obecną nazwę Trzydnika. Najbardziej znana wspomina o pobycie w Trzydniku Jana III Sobieskiego, który miał spędzić w okolicy trzy dni, co rzekomo wpłynęło na dzisiejszą nazwę . Ze źródeł historycznych jednak wiadomo, że wieś nosiła to miano jeszcze przed wizytą monarchy. Druga bardziej prawdopodobna wersja głosi, że nazwa pochodzi od trzcin (Trzcinnik), które bujnie porastały bagna wypełniające liczne zagłębienia terenu.
Przystanek 2. Młyn.

Wyjeżdżając z terenu szkoły, kierujemy się na południe, drogą w stronę Zaklikowa. Po przejechaniu 1700 m, już w Woli Trzydnickiej, skręcamy w lewo do młyna. Wioska ta wspomniana jest w 1676 roku w parafii Potok, po opisie wsi Trzynnik, jako wieś Wola Trzynska. Spisywana razem z Trzydnikiem w XVIII wieku. Jako samo-dzielna wieś występuje w spisach od 1870 roku nazywana już Wolą Trzydnicką. Z 1893 roku pochodzi zapis Wola Trzydnicka inaczej Piotrowszczyzna. Młyn w Woli Trzydnickiej został zbudowany w okresie międzywojennym w miejscu poprzedniego, który spłonął. Była to prywatna własność rodziny Budzyńskich, aż do 28 lutego 1956 roku. W początkowym okresie był to młyn wodny. Do produkcji mąki razowej, z której wypiekano chleb, używane były maszyny napę-dzane energią spadającej wody. W tym celu wybudowano tamę, której pozostałości istnieją do dzisiaj, i spiętrzono wodę na rzece Jędrzejówce płynącej obok młyna. Przy młynie były więc stawy, w których, podobnie jak obecnie, hodowano ryby. Układ stawów był jednak zupełnie inny.

Turbina wodna napędzająca młyn obsługiwała również prądnicę będącą w owych czasach nowością techniczną. Wytwarzany przez nią prąd elektryczny wykorzystywany był do oświetlenia budynku. Znacznym postępem było zastosowanie silnika spalinowego napędzanego gazem uzyskiwanym na drodze suchej destylacji z drewna grabowego. Później, po niezbędnych przeróbkach, gaz otrzymywano z koksu. Kolejnym krokiem w unowocześnianiu młyna było wprowadzenie silnika typu "Junkers", który wcześniej pracował na kutrze rybackim, a spalającego olej napędowy. Z chwilą zelektryfikowania wsi w latach pięćdziesiątych do młyna wprowadzono silniki elektryczne. W czasie II wojny światowej młyn pracował na trzy zmiany. W 1943 roku właściciele, za pomoc świadczoną różnym ugrupowaniom partyzanckim, zostali wywiezieni na Zamek Lubelski, a potem do obozu zagłady na Majdanku. Obydwoje przeżyli okupację niemiecką. Po wojnie w 1956 roku władza ludowa upaństwowiła młyn. Od tej pory zarządzała nim Gminna Spółdzielnia "SCh". Początkowo byłemu właścicielowi nie wolno było pracować, a nawet przebywać w okolicy młyna. Dopiero po jego nagłej śmierci w 1964 roku jego syn został przyjęty do pracy. W 1983 roku rodzina Budzyńskich odkupiła swoją własność za znaczną sumę pieniędzy. A w 1994 roku przeprowadzony został kapitalny remont i modernizacja młyna. Obecnie w ciągu jednej godziny można przerobić 1000 kg pszenicy i uzyskać różne rodzaje mąki: tortową, chlebową, na bułki. Młyn przetrwał różne zawieruchy historii i już czwarte pokolenie Budzyńskich pracuje i udoskonala technologię produkcji mąki.

Naprzeciwko młyna znajduje się duma mieszkańców Woli Trzydnickiej - Kościół Parafialny pod wezwaniem "Podwyższenia Krzyża Świętego". Wybudowali go wierni w trudnych latach osiemdziesiątych.

Przystanek 3. Staw - stanowisko grążela żółtego.

Kontynuując wycieczkę, kierujemy się w stronę Zaklikowa. Po przejechaniu około 1 km skręcamy w lewo na drogę żużlową (obok domu nr 52). Po przejechaniu przez most na rzece Jędrzejówce skręcamy w lewo w stronę malowniczo położonego dziczejącego stawu rybnego.

Od strony Jędrzejówki oddziela go tajemnicze wzniesienie nazywane "Kępą" otoczone zewsząd: rzeką z towarzyszącymi jej zabagnionymi łąkami, bagnami i stawem. Wzniesienie jest częścią naturalnego cypla, wchodzącego w dolinę od strony zachodniej, zaś odciętego od wierzchowiny szerokim kanałem (widok z mostu), którym płynie Jędrzejówka. Pierwotnie rzeka płynęła po drugiej stronie "Kępy", przez obecnie istniejący staw. Wykonanie przekopu pozwoliło utworzyć stawy, których zarys jest widoczny do dzisiaj w postaci obficie porośniętych zaroślami grobli. Obecnie "Kępa" jest wykorzystywana jako pastwisko, ale wcześniej, podczas orki lub innych prac ziemnych, znajdowano tam różne materialne dowody (fragmenty konstrukcji drewnianych, cegły, kafle, przedmioty codziennego użytku) świadczące o tym, że w przeszłości istniało tam jakieś domostwo. Po drugiej stronie stawu, gdzie usytuowane są zabudowania, istniał kamieniołom. Jego resztki są widoczne do dzisiaj w postaci skarpy położonej w obrębie podwórka. Staw zasilany jest czystą wodą, prosto z bar-dzo wydajnego źródła położonego tuż za drogą w okolicy śluzy. Wyjątkowość stawu polega na tym, że występuje tu dość licznie grążel żółty (roślina objęta całkowitą ochroną), który jakimś cudem przetrwał kataklizm melioracji przeprowadzonej na początku lat siedemdziesiątych.

Nie miał tego szczęścia grzybień biały, osoka aloesowata i wiele innych gatunków roślin bagiennych, które bujnie porastały miejscowe moczary. Niemniej jednak zainteresowani roślinnością bagienną znajdą tu szereg charakterystycznych gatunków. Warto w tym celu udać się w okolice drugiego, nienapełnianego wodą stawu, położonego nieco dalej. Pozostawiony naturalnie przebiegającym procesom sukcesji, częściowo zalany płytką, stojącą wodą teren, wtórnie opanowała roślinność bagienna. Żyją tu między innymi: kosaciec żółty, żabieniec babka wodna, trzcina pospolita, pałka szerokolistna, psianka słodkogórz, szczaw lancetowaty, wiązówka błotna, manna mieleniec, knieć błotna, sit rozpierzchły, przetacznik bobowniczek, skrzyp błotny, rzęsa drobna, krwawnica pospolita, turzyca zaostrzona, rogatek sztywny. Okolica daje możliwość prowadzenia ciekawych obserwacji ornitologicznych. Mieszkańcami stawów corocznie wyprowadzającymi lęgi są między innymi: perkozek, zimorodek, łyska, kokoszka wodna, krzyżówka. Często też zalatują tu: jastrzębie, mewy, rybitwy, czaple, łabędzie.

Jest to również doskonałe miejsce życia i rozrodu dla licznych płazów, głównie żab. W porze wiosennych zalotów jest tu dość gwarno, a po metamorfozie kijanek roi się od młodych żabek wychodzących na ląd. Ta spokojna, malowniczo położona, tętniąca życiem okolica jest chętnie i często odwiedzana przez okolicznych mieszkańców. Jest to ulubione miejsce spotkań młodzieży i wędkarzy. Szczególną sympatią cieszy się źródełko.

Przystanek 4. Kasztanowiec zwyczajny - okazały przedstawiciel gatunku.

Po powrocie do drogi asfaltowej udajemy się w stronę Zaklikowa. Po przejechaniu 1 km od drogi żużlowej, w miejscowości Węglinek, po lewej stronie drogi, przy domu państwa Zawadzkich, rośnie widoczny z daleka, wysoki, masywny, zdrowy kasztanowiec zwyczajny, kwalifikujący się do miana pomnika przyrody. Szczególnie pięknie prezentuje się w maju, gdy kwitnie i jesienią, gdy złocą się jego liście i obficie sypią kasztany. W 2001 roku obwód jego pnia na wysokości 130 cm od podłoża wynosił 453 cm.

Przystanek 5. Punkt widokowy.

200 m dalej na wzniesieniu, skręcamy w prawo w polną, stromą drogę. Po kilkudziesięciometrowej wspinaczce dochodzimy do miejsca, gdzie przez wiele lat wydobywano kamień (skałę wapienną) przeznaczony głównie do celów budowlanych. Po stronie północnej rozpościera się rozległa panorama na okolice: Trzydnika, Dąbrowy, Olbięcina, a nawet Kowalina. Po drugiej stronie leży wieś Węglin, gdzie zbiegają się doliny Karasiówki i Jędrzejówki. Na pierwszym planie widać piękny, nowy Kościół Parafialny zbudowany przez mieszkańców Węglina i Węglinka w latach osiemdziesiątych. Stąd też doskonale widoczne jest miejsce lokalizacji wczesnośredniowiecznego grodziska, które znajdowało na skraju górującej nad Węglinem, porośniętej lasem wierzchowiny.

Mimo że krajobraz oglądany z tego miejsca budzi zachwyt, to najbliższe otoczenie może być powodem przygnębienia. Otóż zdarza się dość często (szczególnie wczesną wiosną), że ktoś wypala tu suche resztki ubiegłorocznych roślin. Ginie wówczas wszystko, co żyje: - Rośliny (w tym chronione), gdyż śmierć ich tkanek następuje w temperaturze ponad +50 stopni C, a temperatura przy wypalaniu roślinności może dochodzić do +1000 stopni C. W płomieniach ulegają wypaleniu najcenniejsze pod względem paszowym gatunki traw, wskutek czego następuje spadek ich plonów o około 30%. Niszczone są nasiona, kiełki, źdźbła, pączki, odkryte szyjki korzeniowe, ro-zety liściowe, porosty nadziemne, glony glebowe. Wypalanie powoduje też zubo-żenie oraz negatywną selek-cję siedlisk, czyli zmianę ilościową w składzie gatunkowym runi. Całkowicie giną niektóre gatunki, przez co szkodliwie zubaża się różnorodność biologiczna. Drzewa i krzewy są opalane, uszkadzane i spalane. Te najmłodsze, które wyrosły w poprzednim roku, nie mają szans na dalszy rozwój.

- Zwierzęta (w tym chronione) np. pożyteczne owady, chociażby mrówki niszczące szkodniki i oczyszczające teren z ich jaj i gąsienic. Straszna śmierć spotyka dzikie pszczoły, biedronki, rzadkie motyle, trzmiele, ślimaki. Giną ich formy przetrwalnikowe (jaja, cysty, poczwarki). Ten sam los spotyka: żaby, jaszczurki, krety, młode zające. Niszczone są gniazda ptaków: skowronków, przepiórek, kuropatw, bażantów. Często płoną w nich jaja i pisklęta. Wypalanie degraduje glebę, gdyż zniszczona roślinność nie wzbogaca jej w próchnicę. Niszczone są mikroorganizmy glebowe. Skutek jest taki, że pogarszają się właściwości agrofizyczne gleby, zmniejsza się jej aktywność biologiczna i zawartość azotu organicznego. Zniszczony ekosystem glebowy odradza się około 40 lat. Roślinność rowów przydrożnych skażona jest związkami ołowiu, tlenkami węgla, azotu, siarki i węglowodorami wydalanymi wraz ze spalinami przez silniki pojazdów. Wszystkie te trujące substancje pod-czas wypalania tych terenów powracają do powietrza, są wdychane przez zwierzęta i ludzi, osiadają w przydomowych warzywnikach i na polach uprawnych. Często wypalanie suchych traw kończy się wielkimi pożarami lasów, zabudowań lub terenów o dużej wartości przyrodniczej. Za wypalanie suchych resztek roślinnych strażacy i policjanci stosują surowe kary przewidziane prawem. Są to głównie nagany, wysokie grzywny, a nawet kary pozbawienia wolności. Następny przystanek będzie w Węglinie - wsi, którą różnie nazywano w minio-nych czasach (Vanglo - 1409; Wanglno - 1417; Vagelno - 1443; Wanglo - 1446; Vąglno - 1529; później jeszcze Węglno).

Przystanek 6. Gniazdo bociana białego.

Powracając do głów-nej drogi, należy zachować szczególną ostrożność ze względu na znaczną stro-miznę. Zjeżdżając do Węglina, mijamy skrzyżowanie z drogą do Łychowa i zatrzymujemy się 200 m dalej. Po prawej stronie, w obrębie podwórka państwa Czajków (nr domu 60A) gnieżdżą się bociany białe. Gniazdo wsparte jest na stalowej konstrukcji umieszczonej na betonowym słupie. Ustawili je energetycy w 2000 roku, w miejsce poprzedniego, które umieszczone było na próchniejącej, starej akacji. Ze względu na bezpieczeństwo ptaków akację usunięto, a gniazdo przeniesiono. Nową sytu-ację ptaki szybko zaakceptowały i gniazdują tu nadal, ciesząc gospoda-rzy, sąsiadów, a także gości swoim widokiem i zachowaniem. Dzieje się tak od 50-ciu lat, o czym chętnie opowiada gospodarz - pan Czesław Czajka.

Młyn wodny.

Po pokonaniu kolejnych 400 m zatrzymujemy się przy położonym po lewej stronie, niestety, już nieczynnym młynie. Znacznie mniejszy budynek przytulony do młyna od strony rzeki to świadectwo, że obiekt napędzany był energią spadającej wody. W tym właśnie pomieszczeniu mieściła się turbina wodna. Pięknie wkomponowany w otoczenie młyn zarejestrowany jest jako zabytek architektury.

Zainteresowani geologią i historią znajdą coś dla siebie idąc kilkadziesiąt metrów drogą wiodącą przez most. Jest tam skarpa, w której widać m.in. przekroje trzech jam ziemnych sprzed ponad tysiąca lat - dowodów na istnienie osady podgrodowej. Nie wolno ich niszczyć, będą badane przez archeologów.

Przystanek 8. Grodzisko wczesnośredniowieczne.

Po przebyciu następ-nych 150 m w stronę Zaklikowa wjeżdżamy na teren województwa podkarpackiego do wsi Zdziechowice, gmina Zaklików, powiat Stalowa Wola. Skręcamy na pierwszy po lewej stronie most i zbliżamy się do bardzo stromego wzgórza często na-zywanego "grodziskiem".

U jego podnóża znajduje się duże źródło, z którego wypływa krystalicznie czysta woda. Według miejscowej legendy na wzgórzu znajdował się zamek, który zapadł się pod ziemię. Inna legenda głosi, że ów zamek przeniósł diabeł na teren Łysakowa i rzucił na wapienną górę. Rzeczywiście, na tym wzgórzu, które jest cyplem wysoczyzny nad doliną Karasiówki, usytuowane było wczesnośredniowieczne grodzisko. Cypel z trzech stron odcięty jest głębokimi dolinami i wąwozami. Wznosi się on około 40 m ponad doliną. Wędrując w górę drogą biegnącą dnem wąwozu (fot. obok), obserwujemy strome, urwiste stoki utrudniające wejście na majdan grodziska.

Od strony wschodniej od wysoczyzny grodzisko oddziela rozległa sucha fosa o szerokości 8 m i głębokości około 1,5?2 m oraz wał odcinkowy (długość 50 m) o zachowanej wysokości od dna fosy do 5 m. Miał konstrukcję drewnianą przekładkową, wzmocnioną pionowymi słupami i kamieniami. Dno fosy znajdowało się około 2 m poniżej obecnego poziomu tak, że różnica wysokości między dnem fosy a kulminacją wału wynosiła pierwotnie 8-10 m. Tam też była brama, prowadząca na majdan.

Na krawędziach cypla znajdował się wał okrężny usypany z ziemi i kamieni. Te ostatnie tworzyły zewnętrzny płaszcz nasypu bądź bruk rozdzielający poszczególne warstwy ziemi (gliny). Na szczycie wału znajdował się drewniany parkan. Od strony wewnętrznej obiegał go rząd budynków mieszkalnych i gospodarskich. W trakcie badań archeologicznych prowadzonych w latach 1984-86 odkryto szereg interesujących obiektów. Na majdanie odkopano spalone pozostałości budynku drewnianego o podłodze wylepionej gliną. W fosie poza wałem odkryto bruk kamienny w kształcie kolistego pierścienia o średnicy 6 m z płaskich kamiennych płyt ściśle dopasowanych do siebie. Na wewnętrznym obwodzie pierścienia znajdowały się ukośnie wbite kołki drewniane. Obiekt miał prawdopodobnie znaczenie kultowe, albo jest to bruk z wnętrza wieży obronnej. Drugi ciekawy obiekt o charakterze być może też kultowym odkryto niedaleko źródełka u podnóża grodziska. Jest nim duża, trapezowata jama o wysokości około 2 m wykuta w wapiennej skale. Na podłodze z bierwion, które uległy spaleniu, odkryto m.in. 2 zgniecione naczynia gliniane. Ceramika znajdowana na grodzisku pochodzi z IX i X wieku. Poza ceramiką odkryto też nieliczne przedmioty metalowe, przepalone ziarna zbóż (głównie owsa), liczne kości zwierzęce (bydła, koni, świń) i fragment łyżwy kościanej. Grodzisko ma kształt zbliżony do prostokąta o wymiarach 150 x 80 m. Archeolodzy datują je na IX i X wiek i, biorąc pod uwagę jego formę, wskazują na związek innymi grodziskami Lubelszczyzny. Nie wiadomo, jak nazywało się słowiańskie plemię zamieszkujące wówczas te tereny. Z pewnością gród w Zdziechowicach, jak i też bardzo do niego podobny gród w Zawichoście, stanowił południową granicę obszaru zajmowanego przez owe plemię. O jego odmienności świadczą: lokalizacja i sposób budowania grodów, ceramika, zwyczaje związane z pochówkiem.
Wiele osad między Wisłą a Wieprzem nosi ślady spalenia około połowy X wieku. Taki los nie spotkał wówczas grodu w Zdziechowicach, prawdopodobnie został zdobyty (ale nie spalony), a następnie opuszczony. Ostatnio uważa się, że Lubelszczyzna znacznie wcześniej , bo w pierwszej połowie X wieku została przyłączona przez państwo Piastów. Zaraz po tym powstała sieć zupełnie no-wych grodów ? siedzib zarządców prowincji. Stały się one ośrodkami administracji państwowej, skarbowej, wojskowej i sądowej. Piastowscy władcy z Gniezna często celowo i z rozmysłem likwidowali stare struktury terytorialne, utożsamiane z ośrodkami pogańskimi. Dlatego też zapewne zniszczonego grodu w Zdziechowicach nie odbudowano. Obok grodziska funkcjonowały osady podgrodowe (mapa poniżej), których istnienie potwierdzają szczątki wyorywane na okolicznych polach.

Przystanek 9. Stanowiska roślin chronionych i rzadkich.

Niekwestionowaną wartość historyczną tego miejsca uzupełnia nie mniejsza wartość botaniczna. Strome zbocza, które niegdyś pozbawione drzew i krzewów skutecznie utrudniały napastnikom wejście na teren grodziska, obecnie porośnięte są lasem liściastym z runem obfitującym w różnorodne gatunki roślin naczyniowych. W warstwie drzew zdecydowanie dominuje grab zwyczajny z domieszką brzozy brodawkowatej. Uwaga ? rośnie tam również brzoza czarna. Mniej licznie spotykane są: klon jawor, jarzębina pospolita, klon zwyczajny, lipa drobnolistna, jesion wyniosły, topola osika, czereśnia, jabłoń dzika, grusza pospolita, sosna zwyczajna, świerk pospolity, dąb szypułkowy, olsza czarna i czeremcha zwyczajna. Warstwę podszytu stanowią: objęte częściową ochroną kalina koralo-wa i kruszyna pospolita, bez czarny, leszczyna pospolita, berberys zwyczajny, wierzba iwa, dereń świdwa, porzeczka agrest, trzmielina zwyczajna, trzmielina brodawkowata, róża dzika, śliwa tarnina oraz dość rzadki w okolicy wiciokrzew czarny.
W warstwie runa między innymi występują:
? objęte całkowitą ochroną: lilia złotogłów, powojnik prosty, pluskwica europejska, wawrzynek wilczełyko, bluszcz pospolity, paprotka zwyczajna,

? objęte częściową ochroną: przylaszczka pospolita, pierwiosnka lekarska, kopytnik pospolity, marzanka wonna, konwalia majowa,

- w okolicy dość rzadkie: groszek wiosenny, jaskier kosmaty, czerniec gronkowy, per-łówka zwisła, gwiazdnica wielkokwiatowa, skrzyp leśny,
- w okolicy pospolite: fiołek leśny, jasnota gajowiec, dąbrówka rozłogowa, szczawik zajęczy, poziomka pospolita, zawilec gajowy, nerecznica samcza, przytulia wiosenna, miodunka ćma, konwalijka dwulistna i inne.

Wyjątkowo osobliwym miejscem wartym zwiedzenia jest drugi wąwóz licząc od młyna. Znajduje się tam urwisko skalne, na którym rośnie wielopienna lipa drobnolistna, kurczowo trzymająca się korzeniami podłoża. Cały teren zasługuje na objęcie odpowiednią formą ochrony (użytek ekologiczny, rezerwat). Wędrówka po stromych, gęsto porośniętych roślinnością zboczach wymaga dużego wysiłku. Wskazany więc jest dłuższy odpoczynek. Odpowiednim miejscem jest okolica źródła u podnóża grodziska. Należy jednak pamiętać, że podobnie jak cały teren grodziska wraz ze zboczami, również łąka przylegająca do źródła jest własnością prywatną.

Przystanek 10. Jesion wyniosły - pomnik przyrody.

Kontynuując wycieczkę, wracamy do skrzyżowania dróg (900 m) i kierujemy się w stronę Łychowa. W odległości 400 m od skrzyżowania, na pierwszym zakręcie za mostem na Jędrzejówce skręcamy w lewo. Znajdziemy tu wspaniałe drzewo, którym jest jesion wyniosły - pomnik przyrody. Drzewo rośnie na otwartej przestrzeni, 100 m na wschód od gospodarstwa pani Czesławy Drążek. Usytuowane jest na malowniczym, południowym stoku wysoczyzny schodzącej do doliny rzeki Karasiówki. Wraz z kilkoma innymi drzewami, stanowi tylko resztkę byłego parku podworskiego, istniejącego jeszcze w pierwszej połowie XX wieku. Żyje w siedlisku żyznym, średnio wilgotnym. Korona ma kształt stożkowy, natomiast pień jest walcowaty. W 1986 roku jego wysokość wynosiła 23 metry, zaś rozpiętość korony 20 x 16 metrów. Obwód pnia (na wysokości 130 cm od podłoża) wynosił 380 cm, ale już w 2001 roku wzrósł do 445 cm. Warto też zbliżyć się do zagrody państwa Drążków (Uwaga - psy!!!) i zobaczyć leciwą lipę drobnolistną, rosnącą w obrębie podwórka. Obwód jej pnia wyniósł w 2001 roku 447 cm. Niestety, stan jej zdrowia nie rokuje dobrej przyszłości.

Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno-pamiątkowej i krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, w szczególności sędziwe i okazałe drzewa i krzewy gatunków rodzimych i obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe, jaskinie. Ilość pomników przyrody stale rośnie:

Rok Ilość pomników przyrody
1980 ok. 8500
1991 ok. 14000
1998 33231
Drzewo będące pomnikiem przyrody ożywionej podlega ochronie prawnej.
Zabronione jest:
- wycięcie, niszczenie lub uszkadzanie drzewa,
- zrywanie pączków, kwiatów, owoców i liści,
- zanieczyszczanie terenu w pobliżu drzewa,
- umieszczanie tablic, napisów i innych znaków na drzewie,
- nacinanie drzewa, rycie napisów i znaków,
- wchodzenie na drzewo,
- wznoszenie jakichkolwiek budowli w obrębie rzutu korony drzewa i naruszanie gleby,
- palenie ognisk w pobliżu drzewa,
- niszczenie znajdujących się na drzewie gniazd ptasich i wybieranie jaj.

To bardzo dobrze, że chroni się największe i najstarsze drzewa, ale trzeba mieć na uwadze, że ich liczba zmniejsza się, pomimo ochrony. Giną od chorób, od huraganów oraz po prostu ze starości. Dlatego należy dokładać starań, aby chronić przed wycięciem jak najwięcej starych drzew, które dziś jeszcze (według formalnych zasad) nie są pomnikami przyrody, ale będą nimi za kilka lat.

Przystanek 11. Ochronka i klon zwyczajny ? pomnik przyrody.

Powracamy do drogi asfaltowej i po pokonaniu etapu o długości 500 m dojeżdżamy do położonego po lewej stronie budynku, na którym widnieje napis ?RES SACRA MISER?.

Jest to piękny obiekt wybudowany około 1921 roku, położony w Węglinie na południowym stoku wysoczyzny oddzielającej dolinę Karasiówki od doliny Jędrzejówki. Inwestorem było Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności, które utworzyło w nim ?Ochronkę? (odpowiednik domu dziecka dla sierot).

Pierwotnie dobra węglińskie i łychowskie były częścią dóbr gościeradowskich, których właścicielem był od 1827 do 1894 roku hrabia Eligjusz Suchodolski. W młodości przejęty swoją wysoką arystokratyczną pozycją, chciał się ożenić odpowiednio, lecz sięgał zbyt wysoko. Gdy mu odmówiła ręki księżniczka Sapieżanka z Galicji, stał się odludkiem i zamknął się w Gościeradowie. Jako dobry wiolonczelista i pianista poświęcił się muzyce, urządzał spotkania artystyczne, na które zapraszał wybitnych muzyków. Lubił też myśli-stwo, a miał gdzie polować, bo dobra gościeradowskie były bardzo bogate w lasy. Zrezy-gnował z tej pasji, gdy przypadkowo zabił jakiegoś chłopaka. Często wyjeżdżał za granicę, lecz mimo to nie zaniedbywał majątku. Przeciwnie, spłacił długi zaciągnięte jeszcze przez jego ojca. W 1874 roku przyjechał do Gościeradowa po dłuższym pobycie w Paryżu. "...skąd powróciwszy, zdradzony przez jakąś paryżankę, powziął taki wstręt do całego nie-wieściego rodu, że wypędził z pałacu wszystkie kobiety i żadnej niewieście nie wolno było wejść na terytorjum pałacowe. Otoczył się towarzystwem męskim i służbą męską." Interesował się historią i pozostawił po sobie stosy notatek dotyczących historii Polski. Hrabia Eligjusz Suchodolski "...był to człowiek dobry, litościwy dla nędzy ludzkiej, nikogo z potrzebujących nie zostawił bez odpowiedniego wsparcia, dla rządców swych pojedyńczych folwarków był prawdziwym ojcem i dobroczyńcą, to też ci ludzie wiernie mu służyli, a opływając w dobrobyt, byli jakoby dziedziczni wassalowie dworscy, gdyż rządy folwarków przechodziły z ojca na syna."

Dbał bardzo o lasy, toteż za jego czasów były pełne starodrzewia i zwierzyny. Pięknie prezentowały się zbudowane i właściwie zagospodarowane folwarki. Niewątpliwie cały majątek zapisałby Stefanowi - synowi swojego brata Edmunda, ale ten zmarł w młodym wieku na gruźlicę. W 1892 roku, na dwa lata przed śmiercią, pod-czas pobytu za granicą sporządził testament, w którym swój cały majątek zapisał na własność Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności. Dopiero w 1904 roku Towarzystwo weszło w posiadanie zapisanych dóbr. Przyczyną tego były procesy sądowe wszczynane przez brata zmarłego Edmunda o unieważnienie testamentu. Przez swój szlachetny zapis hrabia Eligjusz Suchodolski wszedł do grona osób wielce narodowi zasłużonych. Swoje ulubione zbiory książek, zbrojownię, stylowe meble, portrety, instrumenty muzyczne, zbiór oper i innych utworów muzycznych przekazał instytucjom krakowskim. Poddał inicjatywę i ogromne pieniądze na budowę wspaniałego kościoła w Gościeradowie. Zgodnie z jego wolą w pałacu gościeradowskim powstał szpital na 30 łóżek. Intencją hrabiego było przywrócenie rodzinie Suchodolskich dobrego imienia, które znacznie ucierpiało przez jego dziadka Wojciecha. "...Duch zmarłego filantropa winien cieszyć się, że przez ofiarowanie całego majątku na cele narodowe i społeczne zmazał w pamięci narodu winy jego Wojciecha Suchodolskiego, a naród winien zachować w swej pamięci wdzięczność dla zapisodawcy hr. Eligiusza Suchodolskiego."W taki to sposób gest hrabiego sprawił, że w Węglinie powstała "Ochronka" dla sierot wybudowana i prowadzona przez Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności. Po II wojnie światowej mieściła się w niej Gromadzka Rada Narodowa, a później przedszkole.
Budynek otaczają okazałe drzewa, głównie klony pospolite. Jeden z nich jest pomnikiem przyrody. Rośnie przy wschodnim ogrodzeniu w rzędzie innych starych klonów. Ma walcowaty kształt pnia oraz wyjątkowo kształtną i regularną koronę. Jej główne konary spięte są stalową liną, która chroni przed rozdarciem. W 1986 roku jego wysokość wynosiła 22 metry, a rozpiętość korony 24 x 116 metrów. Obwód pnia (na wysokości 130 cm od podłoża) wynosił 290 cm, ale już w 2001 roku wzrósł do 328 cm. Warto więc zmierzyć "ile ma w pasie", by ocenić jego przyrosty w następnych latach. Jego towarzysze, mimo że trochę "chudsi", również zasługują na uwagę i pomiar obwodu. W 2001 roku czterech z nich osiągnęło imponujące wymiary: 278 cm, 269 cm, 245 cm, 230 cm.

Przed budynkiem, tuż przy ogrodzeniu biegnącym wzdłuż asfaltowej drogi, rośnie okazała sosna amerykańska (obwód pnia w 2001 roku - 195 cm). Pod koniec lat dziewięćdziesiątych przeżyła ciężkie chwile, ponieważ uschły jej prawie wszystkie gałęzie. Jednak nie poddała się, systematycznie odnawia utraconą koronę, rozwijają się nowe, intensywnie zielone gałęzie.

Obwody drzew typowanych do objęcia ochroną prawną jako pomniki przyrody (materiały ZO LOP w Tarnobrzegu). Wskazane obwody należy mierzyć na wysokości 130 cm nad ziemią i są to jedynie wartości zalecane.
1. obwód 75 cm:

topola biała, topola czarna.
10. Jako okazy pomnikowe należy traktować takie krzewy, które przybrały formę drzewiastą (np. dereń, szakłak, tarnina, leszczyna zwyczajna, pigwa) oraz kwitnące okazy bluszczu pospolitego.

Przystanek 12. Wierzba biała - okazały przedstawiciel gatunku.

Wyjeżdżając z "Ochronki", kierujemy się przez drogę na drugą stronę doliny Karasiówki, a następnie wybieramy drogę na wschód. Po około 200 metrach jazdy tą drogą, po lewej stronie tuż przy łące, na działce pana Leszka Rosikonia rośnie ponad 100-letnia wierzba. Ta dostojna staruszka osiągnęła w 2001 roku rekordowy obwód 565 cm. Jest już bardzo schorowana, straciła znaczną część swoich konarów. Uwaga ? przy silnym wietrze istnieje zagrożenie ze strony spadających suchych gałęzi! Stopniowo staje się miejscem bytowania i żerowania rozmaitych organizmów: bakterii, grzybów, bezkręgowców, ptaków. Rośnie na niej nawet bez czarny i dwie jarzę-biny oraz liczne jemioły, a w dziuplach gnieżdżą się ptaki.

Przystanek 13. Cmentarz wojenny z 1914 roku.

Powracamy do drogi asfaltowej i kierujemy się w kierunku Łychowa Gościeradowskiego. Licząc od "Ochronki", pokonujemy 800 m odcinek i zatrzymujemy się na skrzyżowaniu z drogą polną, prowadzącą do Rzeczycy. Obecny Łychów w 1443 roku nosił nazwę Lichow. Według miejscowej tradycji historia Łychowa sięga czasów Bolesława Wstydliwego. Podanie głosi, że król, polując, zabłądził w olbrzymich puszczach, jakie tu ongiś istniały. Zmordowany błądzeniem, napotkał jedynego mieszkańca tych lasów noszącego imię Łych. Ów odprowadził króla do Zawichostu, za co otrzymał szlachectwo, tereny leśne do użytkowania po wsze czasy oraz prawo do założenia wsi.

Po lewej stronie tuż przy skrzyżowaniu dróg, w ogrodzie przydomowym posesji nr 75, położony jest cmentarz wojenny z I wojny światowej o powierzchni około 2 arów. Pierwotny jego kształt jest częściowo zatarty, chociaż prawdopodobnie był to prostokąt otoczony niskim wałem ziemnym. Zachowane są dwie prostokątne mogiły ziemne: większa (za kępą bzów), w której pochowani są żołnierze i mniejsza, z ustawionym na niej kamiennym krzyżem, w której pochowano oficerów. Na cmentarzu spoczywa ogólnie około 40 oficerów i żołnierzy armii austro-węgierskiej poległych w okolicy w 1914 roku. Krzyż otoczony bzami wymaga naprawy i odsłonięcia wielokrotnie zamalowanego, nieczytelnego napisu. Cały teren cmentarza jest porośnięty krzakami i niepielęgnowaną zielenią.

Przystanek 14. Szkoła Podstawowa z 1928 roku.

Sąsiednią posesję zajmuje okazały budynek Publicznej Szkoły Podstawowej - najstarszej szkoły w gminie Trzydnik Duży. W 1928 roku ówcześni mieszkańcy podjęli ważną decyzję: "Będziemy budować szkołę dla naszych dzieci, wnuków i prawnuków ...".

Łychowska szkoła w budowie; 1929 r.

Plac pod budowę otrzymano od Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynno-ści. Był to teren nierówny, ponieważ znajdowały się tam gruzy dawnej karczmy. Głównym organizatorem przedsięwzięcia był Komitet Budowy Szkoły, na czele którego stali Wojciech Wałek - przewodniczący, Jan Pytlak - skarbnik i p. Tomczyk - prezes. Mieszkańcy Węglina i Łychowa opodatkowali się i własnymi siłami zbudowali szkołę. Droga, realizowana z rozmachem inwestycja wymusiła zaciągnięcie znacznej pożyczki w Kasie Komunalnej w Janowie Lubelskim. Prace wykończeniowe zostały opłacone przez Urząd Gminy w Trzydniku. I tak w miejsce karczmy powstała szkoła - jakież to było rozsądne. Piękny budynek ukończono i oddano do użytku w 1930 roku.

Współczesna Szkoła Podstawowa w Łychowie.

Przystanek 15. Las liściasty sadzony przez dzieci.

Warto wybrać się do porastającego głębokie wąwozy, cienistego lasu położonego tuż za szkołą. Zaraz za ogrodzeniem, na pagórku rośnie dorodna lipa drobnolistna (obwód pnia w 2001 roku - 272 cm). Dalej rozciąga się stosunkowo młody, cienisty las liściasty.
Posadziła go miejscowa młodzież szkolna w latach 1946-48 i 1958-74. Zalesiono w ten sposób ogołocone z drzew pagórki, na których jeszcze po wojnie wypasano bydło. "Lasu, tak jak dzieci, nigdy za wiele", a szczególnie w tym miejscu. Wspaniale wkomponowany w otaczające go pola, zabezpiecza pagórki przed erozją, produkuje życiodajny tlen, niesie ulgę podczas upałów, jest doskonałym miejscem wypoczynku i rekreacji. Wędrując głównym wąwozem, docieramy do tzw. górnego gościńca, który prowadzi do Rzeczycy Ziemiańskiej. Wracając nim do wsi, mijamy po prawej stronie kępę bzów na kolejnej mogile żołnierzy austriackich z 1914 roku. Jest ich w Łychowie więcej, razem kryją około 200 ciał żołnierzy tej armii.

Dalej droga jest zbyt stroma i zniekształcona, by zjeżdżać nią rowerem. W okresach intensywnego spływu woda wynosi z gościńca lekkie, spławialne cząstki gleby, aż na drogę asfaltową. Tony błota stwarzają duże zagrożenie dla ru-chu dro-gowego. Schodząc głębokim gościńcem, mżemy zobaczyć głębokie otwory w stromej, lessowej skarpie. Są to nory prowazące do gniazd jaskółek brzegówek. Nie wolno ich niepokoić, a nor rozkopywać. Skarpa może być doskonałym źródłem informacji o budowie geologicznej.

Przystanek 16. Kapliczka ? zabytek architektury.

Po powrocie do znanego już skrzyżowania dróg udajemy się w stronę Rzeczycy Ziemiańskiej. 350 m dalej, po stronie łąki stoi kapliczka zarejestrowana jako zabytek architektury. Widnieje na niej napis, który wszystko tłumaczy: "TĘ KAPLICE ZBUDOWALI NA CZESC MATCE BOSKIEJ CZESTOCHOWSKIEJ BOGU W TRUJCY SWIETEJ JEDYNEMU - ANDRZEJ I DOROTA WÓJCICY - 1847 ROK"

Przystanek 17. Dąb szypułkowy - okazały przedstawiciel gatunku.

Po kolejnych 550 m jazdy, będąc już w Łychowie Szlacheckim, zatrzymujemy się przy widocznym z daleka ogromnym dębie szypułkowym (fot. powyżej), rosnącym po prawej stronie na posesji państwa Szotów. Jego wymiary (obwód pnia w 2001 roku - 367 cm) i stan zdrowia kwalifikują go do miana pomnika przyrody.

Przystanek 18. Źródlisko - pomnik przyrody.

300 m dalej skręcamy w prawo, by drogą (około 500 m) biegnącą po drugiej stronie łąk, wrócić do kolejnego, trochę nietypowego pomnika przyrody, jakim jest źródlisko - wywierzysko kredowe w Łychowie Gościeradowskim. Położone jest w dolinie Karasiówki na wysokości około 200 m npm. Wypływy usytuowane są pod lewym zboczem doliny. Jest to źródlisko skalno-szczelinowe, warstwowe, spływowe-grawitacyjne. Woda wylewa się na powierzchnię z rumoszu opok kredowych, wzdłuż linii na długości około 10 m. Wypływa na całej długości źródliska i gwałtownie zmienia się w wartki strumień. Badania wykazały, że ilość wypływającej wody nie zmienia się w sposób gwałtowny i w związku z tym źródli-sko określane jest jako mało zmienne. Najwyższą wydajność - 74,8 l/s stwierdzono w 1976 roku, gdy tymczasem w 1973 roku wydajność wynosiła zaledwie ? 15,6 l/s. Wyniki wieloletnich badań wody ze źródliska dowodzą, że jest ona czysta, mało zmineralizowana, przyrodniczo naturalna. Świadczy to o nieznacznym zanieczyszczeniu jego zlewni, które może wynikać jedynie z chemizacji rolnictwa.

Źródlisko w Łychowie Gościeradowskim.

Strefę ochronną

tworzy teren o powierzchni 2 arów, w tym bogato porośnięta roślinnością skarpa, warunkująca zachowanie naturalnej fizjonomii źródliska. Jego ochrona polega między innymi na zakazie:
- zmiany dna Karasiówki w pobliżu źródliska,
- zmiany sposobu odprowadzania wody do tej rzeki,
- niszczenia skarpy oraz wycinania drzew i krzewów pokrywających jej zbocze,
- budowy ujęcia wody w samym źródle, jak i w bliskim sąsiedztwie,
- wznoszenia budowli hydrotechnicznych piętrzących wodę poniżej odpływu wody źródlanej,
- budowy ferm hodowlanych (zwłaszcza bezściółkowych) w strefie dopływu wody do źródliska lub budowanych z perspektywą wykorzystania wód źródliska,
- eksploatacji wapieni mioceńskich na wierzchowinie przylegającej do skarpy źródliska.

Celowość powyższych zakazów uzasadnia fakt, że prace melioracyjne prowadzone niegdyś w dolinie Karasiówki znacznie naruszyły równowagę hydrodynamiczną źródliska. Obniżono wówczas koryto rzeki i znacznie skrócono długość rowu odprowadzającego wodę. W związku z tym, zwiększył się spadek hydrauliczny w cieku, a co za tym idzie nasiliła się erozja denna, postępująca w kierunku źródliska. Z czasem spowoduje to pogłębienie leja depresyjnego wypływu. Celem uznania tego obiektu pomnikiem przyrody i jego ochrony jest zabezpieczenie go przed losem wielu źródeł, które na skutek działalności człowieka znacznie zmniejszają swoją wydajność lub całkowicie zanikają.

Przystanek 19. Kapliczka i kasztanowce.

Wracamy do drogi asfaltowej i cofamy się kilkadziesiąt metrów do skrzyżowania z drogą odchodzącą na zachód. Po 200 m jazdy nieco pod górkę tą drogą, na zakręcie po lewej stronie udajemy się przez podwórko państwa Drobków (za zgodą właścicieli), do kapliczki widocznej na pagórku. Otoczona kasztanowcami, nieco ukryta przed ludźmi przejeżdzającymi przez Łychów, stoi tu już około 120 lat. Wybudował ją prawdopodobnie właściciel tej posiadłości Wojciech Pytlak. Wewnątrz znajduje się przyniesiony z Częstochowy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Jeden z kasztanowców towarzyszących kapliczce osiągnął znaczne rozmiary (obwód pnia w 2001 roku ? 263 cm).

Kapliczka otoczona kasztanowcami. Okazały jawor z Zielonki.

Przystanek 20. Klon jawor - okazały przedstawiciel gatunku i gniazdo bociana.

Powracamy do drogi bitej i jedziemy nią dalej (1100 m), aż do wspaniałego drzewa (fot. na poprzedniej stronie) rosnącego w ogrodzeniu posesji położonej po prawej stronie drogi (obwód pnia w 2001 roku - 374 cm). To klon jawor z pięknie ukształtowaną koroną i walcowatym pniem. Cieszy się dobrym zdrowiem i szacunkiem gospodarzy, brakuje mu tylko tytułu pomnika przyrody. Obok na słupie energetycznym gnieździ się para bocianów białych. Niestety, wybrały to miejsce nieświadome niebezpieczeństwa, jakie im grozi ze strony prądu elektrycznego. Na szczęście energetycy założyli im stalową platformę, na której umieścili gniazdo.

- Bliskość niebezpiecznych przewodów, wystających izolatorów, nieosłoniętych przyłączy i transformatorów stanowi poważne zagrożenie, szczególnie dla słabo latających młodych. Czasami zdarza się, że w wyniku spięcia zapala się całe gniazdo ze znajdującym się wewnątrz lęgiem.
- Pozostawione na polach plastikowe sznurki do snopowiązałek i prasowania słomy, coraz częściej wykorzystywane są wraz z innymi materiałami do wyścielania gniazda. Sznurki łatwo oplątują się wokół nóg przebywających w gnieździe młodych, które szamocząc się i próbując uwolnić z pułapki, powodują zaciskanie pętli. Tworzą się obrzęki i otwarte rany, aż w końcu uszkodzona kończyna ulega deformacji lub ob-umiera. Nierzadko dorosłe ptaki wyrzucają niepełnosprawnego potomka lub przestają podawać mu pokarm. Nieszczęśnik skazany jest na po-wolne umieranie.
? Część bocianów ponosi śmierć na skutek stosowania w rolnictwie chemicznych środ-ków ochrony roślin. Ptaki, zjadając zatrute szkodniki upraw, głównie owady i gryzo-nie, zjadają zawartą w nich truciznę. Na skutek kumulowania się trucizny bocian ginie.
- Bociany zabijane są przez ludzi podczas przelotów. Np. w Libanie, Syrii, na Cyprze i we Włoszech istnieje okrutny zwyczaj strzelania dla sportu do odpoczywających ptaków. W biedniejszych krajach afrykańskich, polowania na bociany prowadzi się w celach konsumpcyjnych.
- Zdarzają się przypadki, że bociany giną podczas migracji w wyniku kolizji stad z samolotami. Śmierć ponoszą wówczas ptaki i piloci, niszczone są samoloty.

Przystanek 21. Ekosystem polny.

Po 400 m powrotnej drogi do Łychowa, skręcamy w polną drogę znajdującą się na dnie dolinki wznoszącej się w kierunku zachodnim. Podjazd jest długi i męczący ponieważ wjeżdżamy na wierzchowinę. Po dotarciu do "górnego gościńca" kierujemy się na zachód drogą, obok której rośnie widoczny z daleka krzew - śliwa (informacja na wypadek, gdyby poprzednio wybrano niewłaściwą drogę). Zatrzymujemy się po około 400 m od gościńca, naprzeciwko rosnącej daleko po prawej stronie, dorodnej jabłoni dzikiej. Wierzchowina oddzielająca doliny Jędrzejówki i Karasiówki ciągnie się z południa na północ. Otaczające zewsząd pole uprawne to ekosystem sztuczny, utworzony w miejsce istniejącego tu niegdyś lasu.
- W przeciwieństwie do naturalnych ekosystemów charakteryzujących się stanem trwałej równowagi, pole uprawne jest środowiskiem wielce niestabilnym. Wynika to z bardzo małej bioróżnorodności. Mechanizmy regulacyjne działają znacznie sprawniej, gdy biocenozy są bogatsze gatunkowo. Rolnicy wykonują rozmaite zabiegi, by na polu rósł najlepiej tylko jeden gatunek rośliny ? tej uprawianej. Ńajdogodniejsze warunki do rozwoju znajdują wówczas szybko rozradzające się gatunki roślinożerców, głównie szkodniki roślin uprawnych. Nie ma tam natomiast dogodnych warunków dla egzystencji ich naturalnych wrogów, czyli niszczących szkodniki sprzymierzeńców rolnika. Jeżeli nawet uda się nielicznym przetrwać to zabijają je środki chemiczne zastosowane przeciw szkodnikom lub ogień podczas wypalania miedz i polnych dróg.
- Zabiegi uprawne powodują, że na gruntach ornych powierzchnia ziemi przez całe tygodnie albo i miesiące pozostaje naga, bez okrywy roślinnej. W razie ulewy krople deszczu rozbijają gruzełki gleby, zamieniając je w błoto. Część takiej gleby osiada tworząc zwartą powierzchnię, w którą woda już nie wsiąka lecz spływa, unosząc pozo-stałą część gleby. Zabiera wówczas bezpowrotnie najcenniejsze składniki gleby, ale także pestycydy i nawozy, które zatruwają zbiorniki wodne i potęgują zjawisko eutrofizacji.
- Ciągłe wywożenie płodów z pól powoduje wyjałowienie gleby. Aby utrzymać przy-zwoite plony trzeba uzupełniać ubytek składników pokarmowych nawozami - najlepiej organicznymi, ale niestety najczęściej stosowane są sztuczne.

Przystanek 22. Sukcesja wtórna - "... nie będzie nas, będzie las."

To, że pole jest ekosystemem nietrwałym można zobaczyć kilkaset metrów dalej. Po dotarciu do tzw. gościńca trzydnickiego obserwujemy teren, który jeszcze w latach osiemdziesiątych był polem uprawnym. Jednak w latach następnych zaprzestano zabiegów agrotechnicznych i rozpoczął się naturalny proces sukcesji wtórnej. Szybko wkroczyły przede wszystkim brzozy brodawkowane i sosny zwyczajne. Matecznikiem siejącym nasiona są drzewa rosnące starej, dawno nie eksploatowanej piaskarni obok, z której w latach pięćdziesiątych wydobywano piasek na drogę bitą biegnącą przez Wolę Trzydnicką. W zagajniku rosną poza tym: wierzba iwa, wierzba biała, dąb szypułkowy, topola osika, topola czarna, świerk pospolity, wiśnia ptasia, śliwa tarnina, lilak pospolity, leszczyna pospolita, jabłoń dzika, olcha czarna, jarzębina pospolita, a także z chroniona centuria pospolita, borórówka czarna, żarnowiec miotlasty, poziomka pospolita oraz koźlarze, muchomory czerwone, maślaki. Ten zalążek przyszłego lasu jest tu bardzo potrzebny jako: ostoja dla zwierząt, urozmaicenie monotonnego krajobrazu polnego, miejsce wypoczynku i rekreacji, warunek zachowania gatunków rzadkich i chronionych. Zasługuje na miano użytku ekologicznego.

Poważnym problemem stwarzającym zagrożenie dla zwierząt i ludzi jest dzikie wysypisko śmieci położone w piaskarni. Przez lata gromadzone odpady szpecą otoczenie, mogą być przyczyną okaleczeń, zaplątania się w sznurki i druty oraz zatruć. Podczas ulewnych burz spływająca gościńcem woda wypłukuje toksyczne substancje, zabiera lżejsze śmiecie i roznosi po okolicznych polach, aż do rzeki Jędrzejówki. Zjawisko to znacznie ograniczono poprzez wywiezienie znacznej ilości śmieci na wysypisko w Rzeczycy Ziemiańskiej oraz częściowe przykrycie odpadów ziemią ? zasługa Szkolnego Koła LOP w Trzydniku Dużym.

Członkowie SK LOP i niechlubne dowody postępu "cywilizacyjnego" wydobyte z piaskarni; 1997 r.

Ominąwszy zagajnik od strony północnej, piaszczystą drogą na zachód docieramy do odwiedzonego już młyna w Woli Trzydnickiej. A stąd znaną już drogą do Trzydnika.

VI Bibliografia

1. S. Kuraś, Dzieje Lubelszczyzny ? tom III. PWN, Warszawa 1983.
2. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. PTG Oddział Lubelski, Lublin 1974.
3. L. Kożuchowski, Wypalanie roślinności katastrofą środowiska przyrodniczego. Oficyna Wy dawnicza "Turpress", Toruń 1999.
4. R. Przegaliński, Wieś Gościeradów i ostatni hrabiowie Suchodolscy. Regionalista nr 12. Kra śnickie Towarzystwo Regionalne, Kraśnik 1999.
5. Z. Wichrowski, Zanim powstało państwo Piastów. Regionalista nr 13. Kraśnickie Towarzystwo Regionalne, Kraśnik 1999.
6. B. Janiec, Monografia źródliska w Łychowie Gościeradowskim w gminie Trzydnik.
7. A. Celichowski, Karta inwentaryzacyjna pomnika przyrody nr 222.
8. A. Celichowski, Karta inwentaryzacyjna pomnika przyrody nr 223.
9. Projekt edukacyjny BOCIAN. PTPP "pro Natura", Wrocław 1999.
10. T. Umiński, Ekologia środowisko przyroda. WSiP, Warszawa 1995.
11. D. Cichy, W. Michajłow, H. Sandner, Ochrona i kształtowanie środowiska. WSiP, Warszawa 1987.
12. W. Seneta, Dendrologia. PWN, Warszawa 1983.
13. B. Polakowski, Rośliny chronione - atlas. PWN, Warszawa 1995.
14. R. Malinowska, G. Solarska, M. Wiącek, A. Wójcik, Przyrodniczo-historyczna ścieżka dydaktyczna w Baranowie Sandomierskim. ODP, Tarnobrzeg 2001.
15. J. Prokop, Ścieżka dydaktyczna w rejonie południowo-zachodniej części Klimontowa. ODP, Tarnobrzeg 1997.
16. J. Gromniak, Geograficzna ścieżka dydaktyczna na obszarze miasta i okolic Staszowa. ODP, Tarnobrzeg 1996.
17. K. Zieliński, Ścieżka dydaktyczna po terenie zachodniej części województwa tarnobrzeskiego. ODP, Tarnobrzeg 1997.
18. R. Kayser, Na wycieczce na biwaku. ARKADY, Warszawa 1993.
19. Projekt edukacyjny TWOJA RZEKA. Ojcowski Park Narodowy.
20. M. Cervenka, V. Ferakowa, M. Haber, J. Kresanek, L. Paclova, V. Peciar, L. Somsak, Świat roślin skał i minerałów. PWRiL, Warszawa 1990.
21. D. Łazuchiewicz, B. Bogacka-Osińska, Bąd